Gazneliler (963–1187)
- Afganistan'ın Gazne şehrinde kuruldu. Temelini Alp Tigin attı; Sebük Tigin döneminde bağımsız olundu.
- En parlak dönem Gazneli Mahmut devridir. Abbasi halifesini koruduğu için ilk kez "Sultan" unvanını aldı.
- Hindistan'a 17 sefer düzenledi, kast sistemine darbe vurdu ("Hindistan Fatihi").
- 1040 Dandanakan Savaşı'nda Selçuklulara yenilerek yıkılış sürecine girdi; 1187'de Gurlularca yıkıldı.
NOT: Saray dili Türkçe, bilim dili Arapça, edebiyat dili Farsça olmuş; bu durum Türk dilinin gelişimini yavaşlatmıştır.
Büyük Selçuklu Devleti (1040–1157)
Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyuna mensuptur. Selçuk Bey (Dukak Bey'in oğlu) Cend şehrine yerleşip İslamiyet'i kabul etti. Sonra torunları Tuğrul ve Çağrı Beyler yönetime geçti.
Tuğrul Bey Dönemi (1040–1063)
- 1035 Nesa ve 1038 Serahs savaşlarında Gazneliler yenildi.
- 1040 Dandanakan Savaşı ("Devlet Kuran Meydan Muharebesi") ile devlet resmen kuruldu.
- 1048 Pasinler Savaşı: Bizans ile ilk savaş (Selçuklu galip).
- 1058'de Abbasi halifesini baskıdan kurtardı; halife ona "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanını verdi.
Alp Arslan Dönemi (1063–1072)
- 1064'te Ani Kalesi'ni aldı ("Ebu'l-Feth" unvanı).
- 1071 Malazgirt Savaşı ("Yurt Açan Savaş"): Bizans'ı yendi, imparator Romen Diyojen esir düştü. Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı.
- "Toprak fethedenin malıdır" politikası ilk Türk beyliklerinin kurulmasını ve Anadolu'nun Türkleşmesini hızlandırdı. Vezir Nizamülmülk desteğiyle Nizamiye Medreseleri açıldı (1066).
Melikşah Dönemi (1072–1092)
- Devletin en parlak dönemi. Ömer Hayyam başkanlığında Celali Takvimi hazırlandı; ilk kez ikta sistemi uygulandı.
- Hasan Sabbah önderliğinde Batinilik faaliyetleri başladı.
Sultan Sencer döneminde 1141 Katvan Savaşı'nda Karahitaylara yenilerek yıkılış sürecine girildi; 1157'de devlet yıkıldı.
Yıkılma Sebepleri
"Ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışı, atabeylerin bağımsız hareketi, Batinilik, Türkmenlerin küstürülmesi, Katvan yenilgisi ve Haçlı Seferleri.
Yıkılıştan sonra kurulanlar: Türkiye, Suriye, Kirman ve Irak Selçukluları. Atabeylikler: Salgurlular (Fars), İldenizoğulları (Azerbaycan), Böriler (Şam), Zengiler (Musul).