I. Göktürk Devleti (552–659)
- Bumin Kağan öncülüğünde Ötüken'de, Avar Devleti'ne son verilerek kuruldu. Bumin "İl Kağan" unvanını aldı.
- Dağınık Türk topluluklarını tek çatı altında topladı. Ülkeyi Doğu-Batı olarak ikiye ayırıp batıyı "Yabgu" unvanıyla kardeşi İstemi'ye verdi.
- Mukan Kağan (553–572) döneminde en parlak devir yaşandı; Avarlara son verildi.
- İstemi Yabgu, İpek Yolu hâkimiyeti için Sasanilerle işbirliği yaparak Akhunları yıktı; sonra Sasanilere karşı Bizans ile ittifak kurdu.
- 582'de Doğu-Batı olarak ikiye ayrıldı: Doğu Göktürk 630'da, Batı Göktürk 659'da Çin egemenliğine girdi.
NOT: İstemi Yabgu Bizans'a ilk elçi (Maniakh) gönderen hükümdardır; Bizans da Zemarkhos başkanlığında elçi yollamıştır. 630–682 arası Göktürkler için "Matem Devri"dir. Bu dönemde Kürşat bağımsızlık mücadelesini başlatmıştır (639) — bağımsızlık için ilk isyan sayılır. Ergenekon Destanı'na göre Göktürkleri "Aşına" kabilesi kurmuştur.
II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682–744)
- Kutluk Kağan önderliğinde Çin'e karşı bağımsızlık elde edildi; devleti derleyip toparladığı için "İlteriş" unvanı verildi. Merkez Ötüken, sonra Karakurum.
- Kapgan Kağan Türkleri tek çatı altında topladı, "Otuz Boyun Kağanı" unvanını aldı.
- Bilge Kağan hükümdar, kardeşi Kültigin ordu komutanı oldu. Danışman Tonyukuk ("Türklerin Bismarck'ı") başdanışmandı.
- Bilge Kağan döneminde en parlak devir yaşandı; Çin ile Şantan Savaşı (720) sonrası Çin vergiye bağlandı.
- Devlet, Basmil, Karluk ve Uygurların birleşmesiyle yıkıldı.
Göktürklerin Türk Tarihindeki Önemi
- Türk adıyla kurulan ilk devlettir.
- Günümüze ulaşan en önemli eseri Orhun (Göktürk) Abideleridir; ilk millî alfabeyi oluşturmuşlardır.
- Değişim aracı olarak parayı kullanmışlardır. Ergenekon ve Bozkurt destanları onlara aittir.
- Orta Asya'da en geniş sınırlara ulaşan devlettir.
Uygurlar (744–840)
- Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan, başkenti Karabalgasun. Yerleşik kültürün ilk görüldüğü başkent Ordubalık.
- Moyen Çor (Bayan Çur) döneminde en parlak devir yaşandı.
- Bögü Kağan döneminde Mani dini kabul edildi ve yerleşik hayata geçildi.
- 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldılar.
Uygurların Türk Tarihindeki Önemi
- Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir; ilk şehirleşme ve mimari eserleri oluşturdular.
- Uygur alfabesini geliştirdiler; ilk kütüphaneleri kurdular, hareketli harf sistemini kullandılar.
- İlk kez örgün eğitim uyguladılar; orta oyunu ile Türk tiyatrosunun temelini attılar.
- Türk töresini yazılı hâle getirdiler. Göç ve Türeyiş destanları onlara aittir.
- Din değiştiren ilk Türk devletidir. "Burkan" adı verilen tapınaklar inşa ettiler.
NOT: Mani dini Uygurları hareketsizliğe, et yememeye ve savaşmamaya teşvik ederek zayıflatmıştır; ancak bilim, sanat ve edebiyatta ilerlemelerini sağlamıştır. Yoğun tarımsal faaliyet, mimari eserler, duvar resimleri (fresk) ve tahıl ambarları yerleşik hayatın kesin kanıtıdır.