Ekonomik Yapı
- Temel geçim kaynağı hayvancılıktır; özellikle Uygurlarda tarım gelişmiştir. Dokumacılık da önemliydi.
- İpek ve Kürk yolları başlıca ticaret yollarıydı. Ticaret değiş tokuş esasına dayanır; en çok at kullanılırdı.
- İlk serbest ticaret pazarı Asya Hun–Çin arasında kuruldu.
- Para türleri: Satir (gümüş disk para). Uygurlarda Böz/Kuanpo (bez para), Çav (kâğıt para), Yarmak (madenî para), Kamdu (kağan mührü taşıyan bez para).
İnanç Sistemi
- En yaygın inanç Gök Tanrı inancıdır; ay, yıldız ve güneşe önem verilirdi. Din adamları siyasete karışmazdı.
- Diğer inançlar: Atalar kültü, Totemizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Musevilik, İslamiyet.
- Cennet Uçmağ, cehennem Tamu; din adamı Kam/Baksı/Şaman; cenaze töreni Yuğ; mezar Kurgan; mezar taşı Balbal.
NOT: Balbal, kurgan, ölünün eşyalarıyla gömülmesi, Uçmağ ve Tamu kavramları eski Türklerde ahiret inancının olduğunu kanıtlar.
Hukuk Sistemi (Töre)
- Sözlü hukuk kurallarına Töre denir; temeli gelenek-göreneklerdir. "İl gider töre kalır" anlayışıyla yıkılan devletin yerine yenisini kurmak kolaylaşmıştır.
- Törenin kaynakları: örf-âdet, kurultay kararları, hakanın emirleri, kut anlayışı. Kağan dahil herkes töreye uymak zorundadır.
- Kutadgu Bilig'e göre törenin değişmez hükümleri: Adalet (könilik), Eşitlik (tüzlük), İyilik (uzluk), İnsanlık (kişilik).
- Yüksek mahkeme Yargu (kağan başkanlık eder), hâkimlere Yargan denir. İsyan, vatana ihanet, adam öldürme ve at çalma suçlarına idam verilirdi. Hukuku ilk kez Uygurlar yazılı hâle getirdi.
Yazı, Dil ve Edebiyat
Kullanılan alfabeler: Göktürk, Uygur (millî alfabeler), Soğd, Kiril, Arap, Latin. Sözlü edebiyat türleri: Sav (atasözü), Sagu (ağıt), Koşuk (sazla söylenen şiir) ve destan. İlk Türk şairi Aprınçur Tigin (Uygur) kabul edilir.
Destanlar
| Devlet/Topluluk | Destan |
|---|---|
| İskitler | Alp Er Tunga, Şu |
| Asya Hun | Oğuz Kağan |
| Avrupa Hun | Atilla |
| Göktürk | Ergenekon, Bozkurt |
| Uygur | Göç, Türeyiş |
| Kırgız | Manas |
| Bulgar | Şan Kızı |
| Oğuz | Dede Korkut Hikâyeleri |
Göktürk (Orhun) Kitabeleri
- Türk tarihinin ilk yazılı millî kaynaklarıdır. Tonyukuk (725), Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir.
- Yolluğ Tigin tarafından yazılmıştır. Türk tarihinin ilk nutku ve siyasetnamesidir.
- Rus tarihçi Yadrintsev bulmuş; Wilhelm Thomsen ve Radloff okumuştur. Bugün Moğolistan sınırlarındadır.
- Varlığından ilk kez Cüveyni'nin Tarih-i Cihangüşa eserinde söz edilmiştir. Tonyukuk ilk Türk tarihçisi/yazarı sayılır.
NOT: Karabalgasun, Moyen Çur (Şine Usi), Taryat yazıtları Uygurlara; Orhun Abideleri ve Bugut yazıtları Göktürklere; Yenisey yazıtları Kırgızlara aittir.
Kültür, Sanat ve Bilim
- Türklerin kullandığı ilk takvim 12 Hayvanlı Türk Takvimidir; ayrıca Hicri, Celali, Rumi ve Miladi takvimler kullanılmıştır.
- Sanatta hayvan üslubu hâkimdir. Resim sanatının temeli Uygurlara dayanır; ressamlara Bedizci denir. İlk heykeller Balballardır.
- Önemli eserler: Esik Kurganı'ndaki "Altın Elbiseli Adam" ve Pazırık Kurganı'ndaki "Pazırık Halısı" (dünyanın bilinen en eski halısı).
- Millî saz Kopuztur; Uygurların resmî çalgısı Kövrük. Şifacılara Otacı denirdi.